1934 yılında bugünkü Ziraat Bahçesi, dönemin adıyla Fidanlık Merkezi’nde Fen Memuru olarak göreve başlayan Rauf Başar’ın tuttuğu belgelerde, çayın ilk dikiminden toprak analizlerine kadar birçok ayrıntı yer aldı. Arşivde yalnızca çaya değil, mandalina, portakal ve limon gibi ürünlerin de Fidanlık Merkezi’nde yetiştirildiğine dair kayıtlar bulundu. Bu fidanların o dönem halka ücretsiz dağıtıldığı belgelere yansıdı.

Belgelerde yer alan kayıtlara göre, Rize’de çay tarımının ilk yılında elde edilen yaş çay miktarı yalnızca 35 kilogram oldu. Günlük tutulan defterlerde, elle yapılan ilk çay hasadına ait bilgiler ve fotoğraflar yer aldı. Bugün bir sürgünde yaklaşık 500 bin ton üretime ulaşan çayın, ilk adımlarının bu şekilde atıldığı arşivle netlik kazandı.

Araştırmacı-Yazar Recep Koyuncu, çayla ilgili kaynakların büyük bölümünde üretimin 1939, az bir kısmında ise 1938 olarak geçtiğini belirterek, ortaya çıkan belgelerle bu tarihin 1931 yılına indiğini söyledi. Koyuncu, çayın Ziraat Çay Bahçesi olarak bilinen alanda dikildiğini ve günlük yaş çay toplama miktarlarının kayıt altına alındığını ifade etti.

Arşivde dikkat çeken bir diğer konu ise Rauf Başar’ın 1942 yılında yaptığı toprak analizleri oldu. Belgelerde, amonyum sülfat gübrenin Rize topraklarını zayıflatacağı ve bölgeyi sel riskiyle karşı karşıya bırakacağı uyarısında bulunulduğu görüldü. Başar’ın bu uyarısına rağmen söz konusu gübrenin çay tarımında kullanımının ancak 2019 yılında yasaklandığı kayıtlara geçti.

Koyuncu, Rauf Başar’ın çay tarımına önemli katkılar sunmasına rağmen bugüne kadar literatürde adına yer verilmediğini belirtti. 1937 yılından itibaren İçişleri Bakanlığı’na sunulan ve Rize’nin tarımsal yapısı, orman durumu ile üretim miktarlarını içeren raporların da Rauf Başar tarafından hazırlandığı, ancak uzun yıllar bu raporların dönemin valisi tarafından yazıldığı sanıldığı ifade edildi.

Arşivin, Rauf Başar’ın ağabeyinin oğlu Tanıl Başar tarafından araştırmacılara ulaştırıldığı, 1934-1939 yılları arasındaki çalışmalara ait fotoğrafların da bu belgelerle gün yüzüne çıktığı belirtildi. Arşivde ayrıca Zihni Derin’e ait çalışma ve talimatnamelerin de yer aldığı kaydedildi.

Ortaya çıkan belgelerle birlikte Rize’de çay tarımının geçmişine dair birçok bilinmeyen detay kayıt altına alınmış oldu.